Trong bài blog đầu tiên của CFDWAYS, chúng ta sẽ tìm hiểu tổng quan về mô phỏng CFD (còn gọi là mô phỏng dòng chảy) và các ứng dụng phổ biến của nó trong các lĩnh vực khác nhau.
Tại sao lại cần đến mô phỏng CFD?
Để dễ hình dung, trước khi trả lời câu hỏi “Mô phỏng CFD là gì?”, chúng ta hãy trả lời câu hỏi có lẽ quan trọng hơn: “Tại sao lại cần đến mô phỏng CFD?“. Thông thường, công thức ước lượng và sổ tay thực nghiệm có thể giúp kỹ sư dễ dàng xác định kích thước thiết kế cơ bản của thiết bị công nghiệp. Tuy nhiên, theo yêu cầu ngày càng cao của công nghệ thì việc chỉ dùng các sổ tay tính toán cơ bản là không đủ để cải tiến và nâng cao hiệu suất & tính an toàn của thiết bị cũng như công nghệ. Chính vì vậy, nhiều công cụ trợ giúp mới đã ra đời và CFD (viết tắt của Computational Fluid Dynamics) là một trong số đó. Hình dưới đây tổng hợp lại một số nguyên nhân chính giải thích tại sao CFD được sử dụng rộng rãi trong những năm gần đây.
Những lý do chính khiến CFD được sử dụng rộng rãi gần đây
Nói riêng về ứng dụng của CFD trong lĩnh vực IoT thì gần đây có nhiều tổ chức và tập đoàn lớn như NASA, General Electric, Azure, Siemens, IBM, Cisco, Oracle, QiO Technologies, Dassault Systèmes, ANSYS, hay Bosch đã sử dụng rộng rãi mô phỏng CFD kết hợp với IoT như một công cụ tạo ra lượng lớn dữ liệu (big data) cho các mô hình máy học (machine learning), qua đó thúc đẩy sự phát triển của lĩnh vực bản sao số (digital twin).
Trong bài viết chúng ta sẽ tìm hiểu:
– Mô phỏng CFD là gì?
– Quy trình mô phỏng CFD được thực hiện ra sao?
– Các ứng dụng lớn của CFD trong công nghiệp và đời sống là gì?
Mô phỏng CFD là gì?
Mô phỏng CFD (còn được gọi là Mô phỏng động lực học dòng chảy*) là một nhánh của lĩnh vực cơ học chất lưu (fluid mechanics), sử dụng phương pháp số (numerical analysis) để giải quyết (mô tả, phân tích, và phỏng đoán) các bài toán liên quan đến sự chuyển động của chất lưu (khí, lỏng) [nguồn]. Các phương trình mô tả chuyển động này thường rất khó giải bằng tay nên chúng thường được giải trên máy tính. Kết quả mô phỏng thu được giúp ta hiểu sâu về bản chất của dòng chảy và các tác động của nó tới quá trình khảo sát. Để thực hiện các mô phỏng CFD thì chúng ta có thể sử dụng các phần mềm mô phỏng thương mại (commercial code) như FLUENT, CFX của Ansys, STAR-CCM+ của Siemens, hay các phần mềm mã nguồn mở (open-source code) như OpenFOAM. Hình dưới đây minh họa việc sử dụng mô phỏng CFD để đánh giá phân bố vận tốc gió trong một hầm đậu xe.
Phân bố vận tốc gió trong một hầm đậu xe (màu đỏ minh họa vị trí có vận tốc lớn nhất)
Năm 1922, Lewis Fry Richardson (1881-1953) là người đầu tiên đặt nền tảng ý tưởng cho mô phỏng CFD qua ấn phẩm “Weather Prediction by Numerical Process“. Tuy nhiên, mãi đến năm 1967 thì những mô hình CFD 3 chiều (3D) đầu tiên cho mô phỏng cánh máy bay mới được công bố. Kể từ đó CFD được sử dụng rộng rãi trong các nghiên cứu của NASA và Boeing. Nền tảng của hầu hết các bài toán CFD là phương trình Navier-Stokes, vốn dùng để mô tả dòng chảy đơn pha (khí hoặc lỏng, nhưng không đồng thời khí và lỏng). Từ nền móng đó, khi áp dụng giả thiết đơn giản hóa cho các thành phần của phương trình Navier-Stokes, ta thu được các phương trình khác như phương trình Euler, dòng Stokes, dòng Fanno, dòng Rayleigh, v.v. Hoặc ngược lại, bằng việc bổ sung các khái niệm như “nhiệt độ hạt” – năng lượng dao động của hạt rắn (granular temperature – solids fluctuating energy) thì các hệ đa pha khí-rắn được giải gần giống như dòng liên tục.
Đến nay, các bài toán cơ bản của CFD nếu phân loại theo dạng mô hình toán học thì bao gồm (1) Các dòng chảy cơ bản và dòng chảy rối bên trong và ngoài vật thể, (2) Dòng phản ứng đốt cháy, (3) Dòng nén được, (4) Truyền nhiệt, (5) Dòng đa pha có hạt phân tán trong pha liên tục, (6) Dòng đa pha liên tục và bề mặt phân riêng pha, (7) Tương tác qua lại giữa dòng chảy và vật thể chịu tác động, (8) Dòng đa cấu tử, và (9) Tương tác giữa động lực học dòng chảy và chuyển động phân tử hoặc từ trường.
Mô hình căn bản trong mô phỏng CFD
Quy trình mô phỏng CFD
Hiện chưa có tiêu chuẩn rõ ràng cho quy trình mô phỏng CFD; căn cứ vào kinh nghiệm và tài liệu nội bộ của phòng thí nghiệm Los Alamos (USA) [nguồn], quy trình này có thể chia thành hai loại chính:
+ Quy trình cơ bản cho người dùng:
Để người dùng dễ làm theo, quy trình mô phỏng CFD cơ bản chia thành các bước: (1) Tạo hình học, (2) Đơn giản hóa hình học, (3) Rời rạc hóa miền tính toán – được gọi là quá trình chia lưới, (4) Thiết lập thông số mô hình, (5) Chạy mô phỏng, (6) Kiểm tra tính hội tụ của phương pháp số, (7) Mô phỏng cho các trường hợp khác nhau, (8) Phân tích kết quả mô phỏng, và (9) Tạo báo cáo.
Quy trình cơ bản cho người sử dụng mô phỏng CFD
+ Quy trình nâng cao cho các kỹ sư:
Quy trình này gồm các bước cơ bản, cộng thêm quy trình đánh giá (assessment) mô hình CFD bao gồm: Kiểm tra (verification) và Kiểm nghiệm (validation).
-
Quy trình kiểm tra (verification) mô hình CFD:
Về bản chất, các mô hình đều dựa trên phương trình toán học (mathematical model), nhưng được giải trên máy tính bằng phương pháp số (numerical method). Quy trình kiểm tra mô hình CFD nhằm giảm thiểu các sai số do phương pháp số gây ra. Kiểm tra mô hình CFD gồm: (1) Kiểm tra độc lập lưới (mesh-independence test), (2) Sàng lọc lỗi trong các thuật toán (bugs), và (3) Phương pháp tính (numerical scheme). Quy trình kiểm tra mô hình sẽ được trình bày chi tiết trong các bài sau.
-
Quy trình kiểm nghiệm (validation) mô hình CFD:
Nhằm mục đích so sánh kết quả từ mô hình CFD và kết quả đo đạc thực tế, quy trình kiểm nghiệm được sử dụng trong hầu hết các bước phát triển mô hình. Quy mô của kiểm nghiệm mô hình CFD có thể là: (1) Kiểm nghiệm một phần hệ thống trong điều kiện giới hạn của phòng thí nghiệm, (2) Kiểm nghiệm toàn bộ hệ thống trong điều kiện thực tế, (3) Kiểm nghiệm nhiều thông số khác nhau trong các dải điều kiện làm việc khác nhau, hoặc (4) Kiểm nghiệm thời gian thực. Quy mô càng toàn diện và càng nhiều thông số được kiểm nghiệm thì mức độ tin cậy của mô hình càng lớn.
Tóm lược về quy trình kiểm tra (verification) và kiểm nghiệm (validation) CFD
Các ứng dụng thực tiễn của mô phỏng CFD
Ngày nay hầu như ngành công nghiệp nào cũng dùng đến mô phỏng CFD. Ứng dụng phổ biến nhất của mô phỏng CFD trong các ngành công nghiệp có thể phân loại thành các nhóm như sau:
-
Công nghiệp hàng không và vũ trụ:
Đây là một trong những ngành công nghiệp đầu tiên ứng dụng mô phỏng CFD. Một trong những ứng dụng nổi bật đó là dùng mô phỏng để tối ưu biên dạng cánh nâng (airfoil).
-
Công nghiệp sản xuất ô tô:
Từ việc mô phỏng phản ứng đốt cháy trong động cơ đến mô phỏng lực cản tại vỏ xe, CFD đóng góp một phần rất lớn trong nghiên cứu và phát triển của các hãng xe nổi tiếng như: Mercedes, Tesla, hay BMW.
-
Công nghiệp xây dựng:
Mô phỏng đánh giá các chỉ số tiện nghi trong và ngoài tòa nhà. Mô phỏng và tối ưu hóa hệ thống sưởi ấm (heating), thông gió (ventilation), và điều hòa không khí (air conditioning) – HVAC, và hệ thống làm lạnh.
-
Hệ thống công nghiệp hóa chất và dầu khí:
Mô phỏng thiết bị phản ứng (khuấy trộn CSTR, tầng sôi, cột sủi bọt – bubble column, v.v), tháp chưng cất, tháp hấp thụ, hệ thống ống nối, hay hệ thống nồi hơi tận dụng nhiệt.
Bơm, quạt, máy nén, tua bin, và các thiết bị phân tách ly tâm (cyclone), phân tách pha, trao đổi nhiệt.
-
Công nghệ y sinh và dược phẩm:
Thiết kế các thiết bị vi dòng chảy (microfluidics), vi khuấy trộn (micromixing), mô phỏng dòng chảy trong mạch máu.
-
Thời tiết và khí hậu:
Mô hình phỏng đoán thời tiết và thiên tai.
-
Hàng hải và đóng tàu:
Mô hình tương tác giữa sóng và ứng suất vỏ tàu, mô hình phỏng đoán lực cản vỏ tàu.
Ứng dụng thực tiễn của mô phỏng CFD
Kết luận: Mô phỏng CFD là xu hướng
Trong thời đại cách mạng công nghiệp lần thứ tư, mô phỏng CFD là một trong số các xu hướng đang thay đổi dần các quy trình thiết kế cổ điển của kỹ sư cũng như cách nhìn nhận của khách hàng để hướng tới sự phát triển bền vững. Hiện nay CFD đang phát triển với tốc độ chóng mặt tại các nước tiên tiến trên thế giới, nhưng liệu Việt Nam có bắt kịp các thành tựu mới về CFD không?
Mời các bạn theo dõi và đón đọc các bài viết tiếp theo tại CFDWAYS Blog để tìm hiểu thêm về CFD cũng như các ứng dụng cụ thể của CFD trong công nghiệp, nghiên cứu, và đời sống.
* Nhiều nguồn dùng cụm từ “Mô phỏng động lực học chất lỏng”, nhưng cách gọi này chưa chính xác vì lĩnh vực này có tính đến cả chuyển động của chất khí, thậm chí là các chất rắn (dạng hạt, bột mịn, v.v) – ta có thể gọi chung là “lưu thể” hoặc “chất lưu”. Thông thường, nói tới CFD cũng là nói tới mô phỏng dòng chảy (flow simulation) bởi vì các bài toán CFD chỉ có thể giải được khi có sự chuyển động của các dạng vật chất kể trên (đây là lý do tại sao ta lại gọi là chất lưu – chất có thể chảy được). Như vậy, CFD nên được gọi là “Mô phỏng động lực học chất lưu“, “Mô phỏng động lực học dòng chảy“, hoặc được hiểu một cách đầy đủ là “Phỏng đoán chuyển động của chất lưu và các lực tác động lên nó thông qua các tính toán sử dụng phương pháp số (chủ yếu là được lập trình và giải trên máy tính, siêu máy tính)”.
